Әсет Махамбетов: Бейбіт атомның мүмкіндігі электр энергетикасымен ғана шектелмейді

28 қыркүйек – атом саласы қызметкерлерінің кәсіби мерекесі. Осыған орай ҚР Атом энергиясы жөніндегі агенттігі төрағасының орынбасары Әсет Махамбетов Еgemen.kz-ке берген сұхбатында Қазақстандағы атом энергетикасының дамуы, алғашқы АЭС жобасы, кадр даярлау және халықаралық ынтымақтастық мәселесі, сонымен қатар атом саласының қазіргі жағдайы мен алдағы міндеттері туралы айтты, деп хабарлайды Elordainfo.kz.

Атом саласын басқарудың жаңа кезеңі

Сарапшының айтуынша, Атом энергиясы жөніндегі агенттіктің құрылуы атом саласын мемлекеттік басқарудың жаңа кезеңін бастады. Президентке тікелей бағынысты агенттік атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саясатын іске асырып, уран өнеркәсібі, ядролық отын циклі, ядролық ғылым және атом энергетикасын дамыту бағыттарын үйлестіреді.

Сонымен қатар радиоактивті қалдықтар мен пайдаланылған ядролық отынды басқару, ядролық материалдарды есепке алу, халықаралық міндеттемелерді орындау және мемлекеттік реттеуді жетілдіру де агенттіктің негізгі міндеттерінің қатарында.

Әсет Махамбетов атом саласының ұзақмерзімді басымдықтары 2050 жылға дейінгі стратегияда айқындалғанын атап өтті. Оның айтуынша, бұл құжат тек атом энергетикасын емес, ядролық ғылымды, өндірісті, жаңа технологияларды, кадр даярлауды, қауіпсіздік пен халықаралық ынтымақтастықты да қамтиды.

АЭС не үшін қажет?

Сарапшы елімізде электр энергиясына сұраныстың өсіп келе жатқанын, ал энергетикалық инфрақұрылымның бір бөлігінің ескіргенін айтты. Осыған байланысты жаңа әрі тұрақты генерация көздерін дамыту қажеттігі туындап отыр.

«Атом энергетикасы ауа райына тәуелсіз базалық электр энергиясын өндіруге мүмкіндік береді. Бұл өнеркәсіп, көлік, инфрақұрылым, цифрландыру мен жаңа өндірістерге сенімді энергетикалық негіз қалыптастырады», – деді Әсет Махамбетов.

Оның пікірінше, Қазақстанның 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу мақсаты аясында атом энергетикасы маңызды бағыттардың біріне айналады.

«АЭС-ті тек электр өндіретін нысан ретінде қарауға болмайды. Оның айналасында инженерлік құзырет, жаңа өндіріс, ғылыми зерттеу, кадр даярлау мен технологиялық кооперация қалыптасуға тиіс», – деді ол.

Алғашқы АЭС жобасы

Әсет Махамбетовтің мәліметінше, Үкімет қаулысымен Алматы облысының Жамбыл ауданындағы Балқаш көлі маңындағы аумақ алғашқы АЭС-ті орналастыру ауданы ретінде белгіленген. Бұл аумақта инженерлік-іздестіру және алаңды таңдау жұмыстары жүргізілген.

Қазақстан мен Ресей арасында алғашқы АЭС құрылысы бойынша үкіметаралық келісімдерге қол қойылып, жобаның негізгі қағидаттары айқындалды. Жобаны іске асыратын халықаралық консорциумға «Росатом» жетекшілік етеді.

Жоспар бойынша АЭС III+ буынды екі VVER-1200 энергоблогынан тұрады. Жалпы қуаты – 2 400 МВт.

Қазір негізгі міндеттер қатарында жобаны іске асыру тетіктерін қалыптастыру, келісімшарттық және қаржылық мәселелерді пысықтау, сондай-ақ қажетті инфрақұрылымды уақытылы дайындау бар.

АЭС жаңа мамандарға сұраныс қалыптастырады

Атом энергетикасын дамыту тек энергия өндірумен шектелмей, елдегі инженерлік және өндірістік әлеуеттің өсуіне әсер етуі мүмкін.

Әсет Махамбетовтің айтуынша, мұндай ауқымды жоба құрылыс, машина жасау, энергетикалық жабдық, автоматтандыру, цифрлық технология және материалтану салаларында жаңа құзыреттерге сұраныс қалыптастырады.

«Отандық кәсіпорындардың қатысуын кеңейту, өндірісті оқшаулау мен технология трансферін қамтамасыз ету арқылы инженерлік, өндірістік әлеуетті арттыруға болады», – деді ол.

Сарапшы атом энергетикасына инженерлер, физиктер, энергетиктер, технологтар, цифрлық технология мамандары, құрылысшылар, радиациялық және ядролық қауіпсіздік сарапшылары қажет екенін атап өтті.

Оның пікірінше, атом саласын дамыту – ең алдымен адам капиталын дамыту.

Бұл бағытта Ұлттық ядролық орталық, Ядролық физика институты және жоғары оқу орындарының рөлі арта түспек. Мамандардың айтуынша, Қазақстан үшін дайын технологияны пайдаланумен қатар, өзінің ғылыми және инженерлік құзыретін қалыптастыру да маңызды.

Халықаралық ынтымақтастық

Атом энергетикасын дамытуда халықаралық тәжірибенің маңызы зор. Әсет Махамбетов Қазақстанның Ресей, Қытай, АҚШ, Корея, Финляндия және Жапония сияқты атом саласы дамыған елдердің мемлекеттік органдарымен, компанияларымен және ғылыми ұйымдарымен ынтымақтастық орнатқанын айтты.

Бұл әріптестік азаматтық атом энергетикасы, ядролық және радиациялық қауіпсіздік, ғылыми зерттеулер, технологиялар және кадр даярлау бағыттарын қамтиды.

«Біздің ұстаным – халықаралық әріптестікті технология немесе жабдық алумен шектемеу. Бірлескен зерттеу, тәжірибе алмасу, маман даярлау мен ұлттық құзырет қалыптастыру маңызды», – деді ол.

Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттікпен (АЭХА) ынтымақтастық та жалғасып келеді. Агенттік өкілінің мәліметінше, қазіргі уақытта Қазақстанда АЭХА-ның 6 ұлттық, 40 өңірлік және 7 өңіраралық техникалық ынтымақтастық жобасы іске асырылып жатыр.

Сонымен қатар мамандар даярлау және біліктілікті арттыру бағдарламаларына қатысып келеді. Былтыр Қазақстанның атом саласы нысандарында АЭХА-ның 19 инспекциясы өткізілген. Сұхбатта айтылған мәлімет бойынша, олардың қорытындысында бұзушылықтар анықталмаған.

Қауіпсіздік – басты қағидат

Атом энергетикасына қатысты қоғамды алаңдататын негізгі мәселелердің бірі – қауіпсіздік. Әсет Махамбетов ядролық және радиациялық қауіпсіздік атом саласындағы жұмыстың басты басымдығы екенін атап өтті.

«Қауіпсіздік тек технологиямен шектелмейді. Ол тиімді мемлекеттік реттеуді, тәуелсіз бақылауды, білікті персоналды, қауіпсіздік мәдениетін, төтенше жағдайға дайындықты әрі халықаралық ынтымақтастықты қажет етеді», – деді сарапшы.

Ол Фукусима-Дайити апаты секілді оқиғалар қауіпсіздік талаптарын үнемі жетілдірудің маңызын көрсеткенін атап өтті.

Сонымен бірге атом технологияларының қолданылу аясы электр энергетикасымен ғана шектелмейді. Ядролық және радиациялық технологиялар медицинада, өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында және ғылыми зерттеулерде пайдаланылады.

Сарапшының айтуынша, радиоизотоптар мен радиофармпрепараттарды, материалтану және радиациялық технологияларды дамыту жаңа ғылыми әрі өндірістік мүмкіндіктерге жол ашады.

Бұған дейін АЭС-тің: электр энергиясынан басқа қандай мүмкіндіктерді ашатыны туралы жазған едік.